De tonmeterwaarde van een autolaadkraan geeft het hef- of lastmoment aan: de combinatie van het gewicht aan de haak en de horizontale afstand tussen de last en het draaipunt van de kraan. Een kraan van 20 tonmeter kan daarom niet over zijn volledige bereik 20 ton hijsen. Naarmate de arm verder uitschuift, neemt het toegestane lastgewicht af.
Tonmeter wordt afgekort als tm. Fabrikanten gebruiken deze waarde om autolaadkranen in een bepaalde kraanklasse in te delen. Voor de chauffeur of machinist is de tonmeterklasse vooral een globale indicatie. De daadwerkelijke hijscapaciteit staat in het lastdiagram van de betreffende kraanuitvoering.
Hoe wordt het aantal tonmeter berekend?
De basisberekening is eenvoudig:
gewicht in tonnen × horizontale vlucht in meters = tonmeter
Met de vlucht wordt de horizontale afstand bedoeld tussen het hart van de kraankolom en het aangrijpingspunt van de last. Een last van 2 ton op 4 meter veroorzaakt dus een lastmoment van 8 tm. Een last van 1 ton op 8 meter komt rekenkundig eveneens uit op 8 tm.
| Lastgewicht | Horizontale vlucht | Berekend lastmoment |
|---|---|---|
| 4 ton | 2 meter | 8 tm |
| 2 ton | 4 meter | 8 tm |
| 1 ton | 8 meter | 8 tm |
| 0,5 ton | 16 meter | 8 tm |
Deze voorbeelden laten het principe zien, maar vormen geen hijstabel. In de praktijk kan een kraan met een opgegeven maximum van 8 tm deze combinaties meestal niet allemaal uitvoeren. Het eigen gewicht van de giek, de stand van de arm, hydraulische begrenzingen, hulpstukken en de stabiliteit van het voertuig beïnvloeden de beschikbare capaciteit.
In technische documentatie wordt het hefmoment ook uitgedrukt in kilonewtonmeter, afgekort als kNm. Eén tonmeter komt overeen met ongeveer 9,81 kNm. Een kraan met een hefmoment van 20 tm zit dus rond 196 kNm. Dat verschil in notatie verandert niets aan het principe: het blijft een draaimoment dat ontstaat door kracht op een bepaalde afstand.
Waarom kan een 20-tonmeterkraan geen 20 ton hijsen?
De aanduiding 20 tm wordt soms ten onrechte gelezen als een maximaal hijsgewicht van 20 ton. Dat zou alleen rekenkundig gelden bij een horizontale vlucht van één meter. Bij een autolaadkraan bevinden de haak en de last zich doorgaans verder van het draaipunt. Bovendien nemen de kraanarm en eventuele uitschuifdelen zelf een deel van het beschikbare moment in beslag.
Stel dat een kraan een maximaal hefmoment van 20 tm heeft. Zonder rekening te houden met verliezen zou dat de volgende theoretische verhoudingen opleveren:
- 10 ton op 2 meter;
- 5 ton op 4 meter;
- 2 ton op 10 meter;
- 1 ton op 20 meter.
Een echte autolaadkraan volgt deze ideale rekensom niet één op één. Naarmate meer hydraulische delen worden uitgeschoven, neemt het eigen gewicht op grotere afstand van de kraankolom toe. Een knikarm, handmatige verlengdelen, lier, rotator, grijper of palletvork kan de netto capaciteit verder verlagen. Ook kan de geometrie van het knikarmsysteem ervoor zorgen dat de hijskracht bij bepaalde armstanden anders uitvalt.
Daarom is de tonmeterwaarde vooral geschikt om kraanklassen globaal te vergelijken. Net zoals een technische aanduiding op een truck uitleg nodig kan hebben – bijvoorbeeld bij de vraag wat V8 bij Scania betekent – vertelt één getal niet het volledige verhaal over de prestaties van de machine.
De lasttabel is belangrijker dan de kraanklasse
Voor iedere hijsbeweging is het lastdiagram of de lasttabel van de specifieke kraan leidend. Daarin staat hoeveel gewicht bij een bepaalde vlucht en kraanconfiguratie mag worden gehesen. De tabel kan verschillende waarden bevatten voor de hoofdkraan, handmatige verlengdelen, een jib of fly-jib en het gebruik van een lier.
Ook de opstelling van de vrachtwagen speelt een grote rol. De beschikbare hijscapaciteit kan afhankelijk zijn van de positie en uitschuiflengte van de steunpoten, de zwenkrichting van de kraan en de stabiliteit van het complete voertuig. Recht over een volledig afgestempelde voertuigzijde kan een andere capaciteit gelden dan schuin over de cabine of achterzijde.
Moderne lastmomentbeveiligingen bewaken onder meer de belasting en kunnen bewegingen afremmen of blokkeren wanneer een grens wordt bereikt. Zo’n systeem maakt een ongunstige of onjuiste opstelling echter niet automatisch veilig. De ondergrond moet voldoende draagkracht hebben, de steunpoten moeten correct worden geplaatst en de wagen moet volgens de voorschriften zijn opgesteld.
Bij het lezen van een lastdiagram zijn vooral de volgende gegevens van belang:
- de werkelijke horizontale afstand tot de last;
- het totale gewicht van de last, inclusief hijsmiddelen;
- de gebruikte giekdelen en eventuele jib;
- het gewicht van haak, lierkabel, rotator, grijper of ander hulpstuk;
- de positie van de steunpoten en de toegestane werksector;
- de voorgeschreven kraan- en voertuigconfiguratie.
De vlucht moet daarbij horizontaal worden beoordeeld. Alleen kijken naar de lengte van de uitgeschoven giek is onvoldoende, omdat de hoek van de arm bepaalt hoe groot de horizontale afstand werkelijk is.
Waar let je op bij het vergelijken van autolaadkranen?
Twee autolaadkranen met ongeveer dezelfde tonmeterklasse kunnen in de praktijk verschillend presteren. De ene kraan kan relatief sterk zijn op korte afstand, terwijl een andere uitvoering juist meer bruikbare capaciteit op grote vlucht biedt. Ook het aantal hydraulische uitschuifdelen, de armlengte, het knikarmsysteem en de mogelijkheid om een jib te monteren zijn bepalend.
Let bovendien op de opbouw op het chassis. Een zwaardere kraan vraagt om een passend hulpframe, voldoende aslastreserve en een doordachte plaatsing van laadbak, steunpoten en overige uitrusting. Een grote tonmeterklasse kan ten koste gaan van het resterende laadvermogen van de vrachtwagen. De sterkste kraan op papier is daardoor niet automatisch de geschiktste kraan voor het dagelijkse werk.
Modelnummers geven evenmin altijd exact het aantal tonmeter weer. Fabrikanten hanteren eigen naamgevingen en kunnen binnen één serie meerdere uitvoeringen aanbieden. De maximale vlucht, hijscapaciteit en uitrusting kunnen per variant verschillen. Vergelijk daarom altijd de officiële lastdiagrammen en niet alleen de typeaanduiding.
Kort samengevat: tonmeter geeft aan welk lastmoment een autolaadkraan kan leveren. Het is het product van lastgewicht en horizontale afstand. De waarde helpt bij het herkennen en vergelijken van kraanklassen, maar zegt niet zelfstandig hoeveel een kraan op een bepaalde afstand mag hijsen. Daarvoor blijven het lastdiagram, de kraanconfiguratie en de stabiliteit van de complete vrachtwagen-kraancombinatie bepalend.
